Wrzodziejące zapalenie jelita grubego, w skrócie WZJG, znane również jako ulcerative colitis, UC, to przewlekła choroba zapalna jelit. Należy do grupy nieswoistych chorób zapalnych jelit, czyli NChZJ / IBD, razem z chorobą Leśniowskiego-Crohna.
WZJG dotyczy przede wszystkim jelita grubego i odbytnicy. W przeciwieństwie do choroby Crohna, która może obejmować różne odcinki przewodu pokarmowego — od jamy ustnej aż po okolice odbytu — wrzodziejące zapalenie jelita grubego ogranicza się do jelita grubego. Stan zapalny zwykle zaczyna się od odbytnicy i może stopniowo obejmować dalsze części okrężnicy.
Choroba ma charakter przewlekły. Oznacza to, że najczęściej przebiega falami: są okresy zaostrzeń, kiedy objawy są silniejsze, oraz okresy remisji, kiedy pacjent czuje się lepiej albo objawy prawie ustępują.
W Polsce z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit żyje około 100 tysięcy osób. Według danych przytaczanych przez środowisko medyczne i pacjenckie liczba osób z WZJG w Polsce jest większa niż liczba osób z chorobą Leśniowskiego-Crohna — podawane dane mówią o około 73–77 tysiącach pacjentów z WZJG i około 23–25 tysiącach pacjentów z Crohnem.
Czy znamy przyczyny WZJG?
Krótka odpowiedź brzmi: nie znamy jednej konkretnej przyczyny.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego nie jest chorobą, którą można sprowadzić do jednego powodu, jednej bakterii, jednego błędu w diecie czy jednego stresującego wydarzenia. Obecnie uważa się, że WZJG powstaje w wyniku nałożenia się kilku czynników: genetycznych, immunologicznych, środowiskowych oraz związanych z mikrobiotą jelitową.
Najprościej mówiąc: u osoby z pewną podatnością układ odpornościowy zaczyna reagować nieprawidłowo w obrębie jelita grubego. Zamiast wygasić stan zapalny, utrzymuje go zbyt długo i zbyt intensywnie. Efektem jest przewlekłe zapalenie błony śluzowej jelita, które może prowadzić do owrzodzeń, krwawień i silnych objawów.
Do czynników, które mogą mieć znaczenie, zalicza się:
Predyspozycje genetyczne — WZJG częściej występuje u osób, których bliscy chorują na nieswoiste choroby zapalne jelit. Geny nie oznaczają jednak pewności zachorowania, a jedynie większą podatność.
Nieprawidłową odpowiedź układu odpornościowego — choroba jest związana z przewlekłym stanem zapalnym i zaburzoną regulacją odporności w jelicie.
Mikrobiotę jelitową — coraz więcej mówi się o roli bakterii jelitowych, bariery jelitowej i tego, jak organizm reaguje na własną florę bakteryjną.
Czynniki środowiskowe — styl życia, dieta zachodnia, wysoko przetworzona żywność, niektóre leki, infekcje, stres, urbanizacja i inne elementy współczesnego życia mogą wpływać na ryzyko zachorowania albo na przebieg choroby. W badaniach epidemiologicznych widać, że częstość IBD rośnie wraz z uprzemysłowieniem i zmianami stylu życia w wielu krajach.
Ważne: stres sam w sobie nie jest uznawany za jedyną przyczynę WZJG, ale u wielu osób może wyraźnie nasilać objawy i sprzyjać zaostrzeniom. Podobnie dieta — zwykle nie jest jedyną przyczyną choroby, ale może wpływać na samopoczucie, częstotliwość dolegliwości i komfort życia.
Palenie papierosów a WZJG — temat bardziej skomplikowany niż się wydaje
Przy WZJG często pojawia się temat palenia papierosów, ponieważ obserwacje naukowe od lat pokazują pewną różnicę między WZJG a chorobą Crohna.
W chorobie Crohna palenie jest uznawane za czynnik wyraźnie pogarszający przebieg choroby. Przy WZJG zależność jest bardziej złożona — u części osób objawy mogą pojawić się lub nasilić po rzuceniu palenia. Nie oznacza to jednak, że papierosy są „leczeniem”. Palenie zwiększa ryzyko wielu ciężkich chorób, w tym nowotworów, chorób serca, płuc i naczyń.
Dlatego nie powinno się traktować papierosów jako sposobu kontrolowania WZJG. Jeśli po rzuceniu palenia objawy jelitowe się nasiliły, warto powiedzieć o tym gastroenterologowi, ale nie wracać samodzielnie do palenia jako „terapii”.
Objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego
Objawy WZJG mogą być bardzo różne. U jednej osoby choroba przebiega łagodniej, u innej bardzo agresywnie. Zależy to między innymi od rozległości stanu zapalnego, aktywności choroby, reakcji na leczenie oraz ogólnego stanu organizmu.
Do najczęstszych objawów należą:
- biegunki,
- krew w stolcu,
- śluz w stolcu,
- nagłe parcie na stolec,
- bóle i skurcze brzucha,
- uczucie niepełnego wypróżnienia,
- osłabienie,
- zmęczenie,
- utrata apetytu,
- spadek masy ciała,
- gorączka przy silniejszych zaostrzeniach.
Bardzo charakterystyczne dla WZJG bywa krwawienie z odbytu i biegunki z domieszką krwi lub śluzu. Nie powinno się tego bagatelizować, nawet jeśli objawy pojawiają się okresowo.
WZJG może dawać także objawy poza jelitami. U niektórych osób pojawiają się bóle stawów, problemy skórne, stany zapalne oczu, afty w jamie ustnej czy ogólne osłabienie organizmu.
WZJG a choroba Crohna — najważniejsze różnice
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna należą do tej samej grupy chorób, ale nie są tym samym.
WZJG obejmuje jelito grube i odbytnicę. Stan zapalny zwykle dotyczy błony śluzowej i szerzy się w sposób ciągły — od odbytnicy w górę jelita grubego.
Choroba Crohna może objąć każdy odcinek przewodu pokarmowego, najczęściej końcowy odcinek jelita cienkiego i jelito grube. Zmiany mogą być odcinkowe, czyli występować fragmentami, z przerwami zdrowej tkanki. Crohn częściej wiąże się też z przetokami, ropniami, zwężeniami i głębszym uszkodzeniem ściany jelita.
Czasami na początku trudno jednoznacznie odróżnić WZJG od Crohna. Bywa, że rozpoznanie zmienia się po czasie, zwłaszcza jeśli pojawią się objawy bardziej typowe dla Crohna, na przykład przetoki okołoodbytowe.
Jak diagnozuje się WZJG?
Rozpoznanie WZJG powinien prowadzić gastroenterolog. Sama obecność biegunki czy bólu brzucha nie wystarczy do postawienia diagnozy. Konieczne jest połączenie objawów, wyników badań, obrazu endoskopowego oraz badania histopatologicznego.
Najczęściej wykonuje się:
Badania krwi — mogą pokazać stan zapalny, niedokrwistość, niedobory, zaburzenia elektrolitowe czy pogorszenie ogólnego stanu organizmu.
Badania kału — szczególnie kalprotektyna, która pomaga ocenić, czy w jelitach toczy się stan zapalny. Badania kału są też ważne, aby wykluczyć infekcje.
Kolonoskopia z pobraniem wycinków — to jedno z najważniejszych badań. Pozwala zobaczyć śluzówkę jelita grubego, ocenić rozległość zmian i pobrać materiał do badania histopatologicznego.
Badania obrazowe — rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa lub USG jelit mogą być pomocne, szczególnie gdy lekarz podejrzewa chorobę Crohna, powikłania albo zmiany poza samą śluzówką jelita.
Coraz częściej mówi się też o roli USG jelit jako wygodnego narzędzia do monitorowania choroby, choć dostępność takiego badania i doświadczenie lekarzy mogą się różnić w zależności od ośrodka.
Leczenie WZJG — jakie są obecnie możliwości?
Celem leczenia nie jest tylko chwilowe zmniejszenie biegunki. Dzisiaj coraz częściej mówi się o tym, że celem powinno być uzyskanie remisji, wygojenie śluzówki jelita, ograniczenie zaostrzeń i poprawa jakości życia.
Leczenie dobiera się indywidualnie. Znaczenie ma rozległość choroby, nasilenie objawów, wyniki badań, wcześniejsze leczenie, choroby współistniejące i ryzyko powikłań.
1. Mesalazyna i leki 5-ASA
W łagodniejszym i umiarkowanym WZJG często stosuje się mesalazynę, czyli lek przeciwzapalny działający miejscowo w jelicie. Może być podawana doustnie, doodbytniczo albo w obu formach jednocześnie.
U wielu pacjentów z łagodniejszym przebiegiem choroby mesalazyna pomaga kontrolować objawy i utrzymywać remisję. Nie u wszystkich jednak jest wystarczająca.
2. Sterydy
Gdy choroba się zaostrza, lekarz może zastosować kortykosteroidy. Mogą być podawane doustnie, doodbytniczo albo dożylnie w ciężkich rzutach choroby.
Sterydy potrafią szybko zmniejszyć stan zapalny, ale nie są dobrym leczeniem długoterminowym. Nie powinny być stosowane przewlekle jako sposób utrzymywania remisji, ponieważ wiążą się z ryzykiem wielu działań niepożądanych. Aktualne zalecenia podkreślają, że sterydy nie powinny być leczeniem podtrzymującym remisję.
3. Leki immunosupresyjne
U części pacjentów stosuje się leki wpływające na aktywność układu odpornościowego, na przykład azatioprynę lub merkaptopurynę. Ich działanie rozwija się powoli, dlatego nie są lekami „na już”, ale mogą pomagać w dłuższej kontroli choroby u wybranych osób.
4. Leczenie biologiczne
Leczenie biologiczne było jedną z największych zmian w terapii nieswoistych chorób zapalnych jelit. Są to leki działające bardziej celowanie na konkretne elementy procesu zapalnego.
W WZJG stosuje się między innymi leki z grup:
- anty-TNF, np. infliksymab, adalimumab, golimumab,
- antyintegrynowe, np. wedolizumab,
- antyinterleukinowe, np. ustekinumab,
- inhibitory interleukiny 23, np. mirikizumab, risankizumab, guselkumab — zależnie od kraju, wskazań i refundacji.
Według aktualnych zaleceń dla umiarkowanego i ciężkiego WZJG terapie zaawansowane obejmują między innymi leki biologiczne oraz nowoczesne leki doustne. W wytycznych ACG z 2025 roku wymieniane są między innymi infliksymab, adalimumab, golimumab, wedolizumab, ustekinumab oraz inhibitory IL-23, takie jak guselkumab, mirikizumab i risankizumab.
Leczenie biologiczne nie jest „chemią” w potocznym rozumieniu. To leczenie immunologiczne, które ma wyciszyć nadmierny stan zapalny. Może być podawane w kroplówkach, zastrzykach podskórnych albo w innych schematach zależnych od konkretnego leku.
5. Nowoczesne leki doustne — małe cząsteczki
W ostatnich latach pojawiły się także nowoczesne leki doustne, które nie są klasycznymi lekami biologicznymi, ale również wpływają na szlaki zapalne.
Należą do nich między innymi:
- inhibitory JAK, np. tofacytynib, upadacytynib, filgotynib,
- modulatory receptora S1P, np. ozanimod, etrasimod.
To ważna zmiana, bo część nowoczesnych terapii może być przyjmowana doustnie, a nie tylko w formie wlewów lub zastrzyków. W Polsce program lekowy WZJG był rozszerzany między innymi o nowe leki doustne, takie jak ozanimod i filgotynib.
6. Leczenie chirurgiczne
WZJG czasami wymaga operacji. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy choroba jest bardzo ciężka, nie odpowiada na leczenie, występują powikłania albo pojawia się wysokie ryzyko nowotworu.
W przeciwieństwie do choroby Crohna, w WZJG usunięcie jelita grubego może usunąć główne miejsce choroby. Nie oznacza to jednak, że jest to łatwa decyzja. Operacja może wiązać się z koniecznością wyłonienia stomii lub wykonania zbiornika jelitowego, dlatego zawsze wymaga dokładnej rozmowy z gastroenterologiem i chirurgiem kolorektalnym.
7. Dieta, styl życia i wsparcie psychiczne
Dieta nie zastępuje leczenia, ale może bardzo wpływać na codzienne funkcjonowanie. Nie istnieje jedna uniwersalna dieta dobra dla wszystkich osób z WZJG. To, co jednej osobie służy, u innej może nasilać objawy.
W czasie zaostrzenia często lepiej tolerowane są posiłki łagodniejsze, prostsze, mniej obciążające jelita. U wielu osób pomocne bywa ograniczenie smażenia, alkoholu, bardzo tłustych potraw, ostrych przypraw i żywności wysoko przetworzonej. W remisji dieta może być szersza, ale nadal warto obserwować organizm.
Duże znaczenie ma też stres. Nie musi być pierwotną przyczyną choroby, ale może nasilać objawy, pogarszać sen, zwiększać napięcie i utrudniać codzienne funkcjonowanie. Dlatego wsparcie psychiczne, spokojny tryb życia, aktywność dostosowana do możliwości, kontakt z naturą, odpoczynek i poczucie bezpieczeństwa są realną częścią dbania o siebie w chorobie przewlekłej.
Czy WZJG da się wyleczyć?
WZJG jest chorobą przewlekłą. W praktyce oznacza to, że medycyna nie mówi dziś o prostym „wyleczeniu tabletką”. Można jednak osiągnąć remisję, czasem długą i bardzo dobrą jakościowo.
Dobrze prowadzone leczenie może sprawić, że pacjent funkcjonuje normalnie lub prawie normalnie: pracuje, podróżuje, je, wychodzi z domu i nie żyje cały czas wokół toalety.
To bardzo ważne, bo dla wielu osób największym ciężarem WZJG nie są tylko same objawy, ale niepewność: czy zdążę do toalety, czy pojawi się krew, czy ból wróci, czy będę mógł normalnie pracować, spotykać się z ludźmi, podróżować, planować życie.
Statystyki — jak częste jest WZJG?
Nieswoiste choroby zapalne jelit są coraz częstsze na świecie. W Stanach Zjednoczonych szacuje się, że z IBD żyje około 2,4–3,1 miliona osób.
W Europie częstość występowania IBD należy do najwyższych na świecie, a badania wskazują, że roczna zapadalność na IBD w Europie może sięgać od około 10 do ponad 46 przypadków na 100 tysięcy osób, zależnie od kraju i metodologii.
W Polsce według danych NFZ i opracowań pacjencko-medycznych liczba chorych na WZJG przekracza 70 tysięcy, a liczba wszystkich pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit zbliża się do około 100 tysięcy lub ją przekracza.
Choroba często zaczyna się u ludzi młodych. W polskich opracowaniach podaje się, że duża część pacjentów zaczyna chorować przed 35. rokiem życia, a szczyt zachorowań dla NChZJ przypada często na okres między 15. a 40. rokiem życia.
Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem?
Nie warto zwlekać z konsultacją, jeśli pojawia się:
- krew w stolcu,
- przewlekła biegunka,
- silne bóle brzucha,
- gorączka,
- szybka utrata masy ciała,
- odwodnienie,
- znaczne osłabienie,
- nocne wybudzanie z powodu biegunki,
- objawy niedokrwistości,
- nagłe pogorszenie mimo leczenia.
WZJG to choroba, którą trzeba monitorować. Nieleczony stan zapalny może prowadzić do powikłań, hospitalizacji, pogorszenia jakości życia i większego ryzyka raka jelita grubego przy długotrwałej, rozległej chorobie.
Podsumowanie
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to przewlekła choroba zapalna jelita grubego i odbytnicy. Jej dokładna przyczyna nie jest znana, ale wiemy, że znaczenie mają geny, układ odpornościowy, mikrobiota jelitowa i czynniki środowiskowe.
Choroba może bardzo utrudniać życie, ale współczesna medycyna ma coraz więcej możliwości leczenia. Oprócz klasycznych leków, takich jak mesalazyna, sterydy czy immunosupresja, dostępne są terapie biologiczne i nowoczesne leki doustne. U części pacjentów mogą one zmienić przebieg choroby i pomóc odzyskać normalność.
Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie, dobry gastroenterolog, regularne badania i leczenie dopasowane do konkretnej osoby. Dieta, odpoczynek, redukcja stresu i wsparcie psychiczne również mają znaczenie, ale nie powinny zastępować leczenia medycznego.
WZJG nie jest tylko „problemem z brzuchem”. To choroba, która wpływa na całe życie człowieka — ciało, psychikę, pracę, relacje i poczucie bezpieczeństwa. Dlatego warto mówić o niej otwarcie i szukać pomocy, zanim choroba przejmie kontrolę nad codziennością.
Źródła
- CDC — dane o częstości występowania IBD w USA.
- ACG 2025 — aktualne zalecenia leczenia WZJG u dorosłych.
- ECCO — europejskie wytyczne dotyczące IBD.
- Dane i opracowania dotyczące liczby pacjentów z WZJG i ChLC w Polsce.
- Przegląd epidemiologii IBD w Europie i na świecie.