Karagen, oznaczany na etykietach jako E407, to popularny dodatek do żywności stosowany głównie jako zagęstnik, stabilizator i substancja żelująca. Sam w sobie brzmi niewinnie, bo pochodzi z czerwonych wodorostów. Problem polega jednak na tym, że coraz więcej badań sugeruje, że u części osób może wpływać niekorzystnie na jelita, szczególnie wtedy, gdy bariera jelitowa jest już osłabiona lub w organizmie toczy się stan zapalny.
Dla zdrowej osoby okazjonalne spożycie karagenu prawdopodobnie nie będzie dużym problemem. Inaczej wygląda sytuacja u osób z chorobą Crohna, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, zespołem jelita drażliwego lub dużą nadwrażliwością przewodu pokarmowego.
Czym jest karagen?
Karagen to naturalny polisacharyd pozyskiwany z czerwonych alg morskich. W przemyśle spożywczym wykorzystuje się go dlatego, że bardzo dobrze wiąże wodę, zagęszcza i poprawia konsystencję produktów. Dzięki niemu napoje roślinne się nie rozwarstwiają, jogurty są bardziej kremowe, a gotowe desery mają stabilną strukturę.
W Unii Europejskiej karagen występuje przede wszystkim jako:
E407 – karagen
E407a – przetworzone wodorosty Eucheuma / processed Eucheuma seaweed
EFSA, czyli Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, oceniał bezpieczeństwo karagenu i przetworzonych wodorostów Eucheuma jako dodatków do żywności. Są one dopuszczone do stosowania, ale sama ocena bezpieczeństwa nie oznacza, że składnik będzie dobrze tolerowany przez każdą osobę, szczególnie z aktywną chorobą jelit.
Skąd bierze się karagen i jak powstaje?
Karagen pozyskuje się z czerwonych wodorostów. Surowiec jest myty, oczyszczany, a następnie poddawany ekstrakcji w wodzie lub łagodnym roztworze zasadowym. Później karagen odzyskuje się m.in. przez wytrącanie alkoholem, suszenie bębnowe albo wytrącanie chlorkiem potasu. Tak powstaje proszek lub granulat używany później w produkcji żywności.
W praktyce oznacza to, że karagen nie jest „sztuczną chemią” w prostym rozumieniu tego słowa. Jest dodatkiem pochodzenia naturalnego, ale naturalne pochodzenie nie zawsze oznacza, że składnik jest obojętny dla jelit.
Karagen a poligeenan – ważna różnica
Warto odróżnić karagen spożywczy od tzw. zdegradowanego karagenu, znanego jako poligeenan. Poligeenan ma mniejszą masę cząsteczkową i nie jest dopuszczony jako dodatek do żywności. To właśnie zdegradowany karagen był często wykorzystywany w badaniach do wywoływania stanu zapalnego jelit u zwierząt.
Problem polega na tym, że wokół karagenu spożywczego nadal trwa dyskusja: czy i w jakich warunkach może wpływać na stan zapalny, mikrobiotę i przepuszczalność jelit. EFSA rozróżnia karagen spożywczy od poligeenanu, ale jednocześnie temat bezpieczeństwa i zanieczyszczeń zdegradowanymi frakcjami był przedmiotem oceny naukowej.
Dlaczego karagen może być problematyczny dla jelit?
Najczęściej mówi się o kilku możliwych mechanizmach:
Karagen może nasilać produkcję mediatorów zapalnych w komórkach nabłonka jelitowego. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że ekspozycja ludzkich komórek jelita grubego na karagen aktywowała szlaki związane m.in. z NF-κB i zwiększała produkcję interleukiny 8, czyli cząsteczki związanej z reakcją zapalną.
Drugim możliwym problemem jest wpływ na barierę jelitową. Część badań sugeruje, że karagen może wpływać na połączenia ścisłe między komórkami nabłonka, czyli struktury odpowiedzialne za szczelność jelit. Osłabiona bariera jelitowa jest jednym z ważnych elementów w chorobach zapalnych jelit.
Trzecia kwestia to możliwy wpływ na mikrobiotę jelitową. Przeglądy badań wskazują, że karagen może oddziaływać na skład bakterii jelitowych, a to ma znaczenie u osób z chorobami zapalnymi jelit, gdzie mikrobiota często jest już zaburzona.
Karagen a choroba Crohna i WZJG
W chorobie Crohna i WZJG jelita są bardziej wrażliwe na czynniki drażniące. Problemem nie jest tylko sam składnik, ale to, że trafia on do środowiska, w którym bariera jelitowa może być już uszkodzona, układ odpornościowy nadmiernie aktywny, a mikrobiota zaburzona.
W przeglądzie z 2024 roku autorzy wskazali, że osoby z zapaleniem jelit, w tym z chorobą Crohna i WZJG, mogą być grupą szczególnie narażoną na potencjalne niekorzystne działanie karagenu. Podkreślono jednak, że temat wymaga dalszych badań klinicznych, bo część danych pochodzi z badań komórkowych i zwierzęcych.
Najciekawsze badanie u ludzi dotyczyło osób z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego w remisji. Było to randomizowane, podwójnie zaślepione badanie pilotażowe. Wszyscy uczestnicy stosowali dietę bez karagenu, ale część otrzymywała kapsułki z karagenem, a część placebo. Wyniki sugerowały, że spożycie karagenu mogło przyczyniać się do wcześniejszego nawrotu choroby. Autorzy uznali, że dieta bez karagenu może być korzystna dla pacjentów z WZJG.
Trzeba jednak uczciwie dodać, że nie wszystkie badania pokazują jednoznacznie negatywny efekt. W badaniu pilotażowym z 2023 roku u osób z WZJG w remisji krótkotrwałe stosowanie karagenu spożywczego o dużej masie cząsteczkowej nie wywołało wyraźnych zmian prozapalnych ani objawów jelitowych. To pokazuje, że znaczenie może mieć dawka, forma karagenu, czas ekspozycji, stan choroby i indywidualna wrażliwość.
Dlaczego mimo dopuszczenia do żywności warto uważać?
Karagen jest legalnym dodatkiem do żywności i znajduje się na liście substancji dopuszczonych. FDA wymienia go jako substancję stosowaną m.in. jako stabilizator, zagęstnik, emulgator i środek teksturujący.
Ale w chorobach jelit pytanie nie brzmi tylko: „czy składnik jest dopuszczony?”. Lepsze pytanie brzmi: czy ten składnik jest dobrym wyborem dla osoby z nadwrażliwym, zapalnym lub uszkodzonym przewodem pokarmowym?
W przypadku Crohna i WZJG rozsądne podejście jest takie: skoro karagen nie jest składnikiem odżywczym, nie jest niezbędny w diecie i istnieją badania sugerujące możliwe działanie prozapalne, to warto go ograniczyć, szczególnie w okresach zaostrzenia, odbudowy jelit lub przy częstych biegunkach i bólach brzucha.
Gdzie najczęściej występuje karagen?
Karagen najczęściej znajdziemy w produktach, które mają być kremowe, gładkie, gęste albo stabilne przez długi czas.
Najczęstsze źródła karagenu to:
napoje roślinne – mleko migdałowe, kokosowe, sojowe, owsiane
śmietanki roślinne i zamienniki nabiału
jogurty, desery mleczne i puddingi
lody i gotowe desery
śmietana, mleka smakowe, kakao gotowe do picia
produkty light i niskotłuszczowe
gotowe sosy i dressingi
wędliny, szynki, parówki, konserwy mięsne
produkty wegańskie imitujące ser lub mięso
odżywki białkowe i gotowe napoje proteinowe
żywność specjalnego przeznaczenia medycznego i niektóre suplementy w płynie
Karagen jest szczególnie częsty tam, gdzie producent chce uzyskać „pełniejszą” konsystencję bez większej ilości tłuszczu lub naturalnych składników. FDA wymienia jego funkcje technologiczne m.in. jako stabilizator, zagęstnik, emulgator i środek poprawiający teksturę.
Pod jakimi nazwami może występować na etykietach?
Na etykietach warto szukać takich nazw:
karagen
E407
E 407
carrageenan
carrageenin
carrageen gum
carragheen gum
Irish moss extract
Chondrus extract
E407a
E 407a
processed Eucheuma seaweed
przetworzone wodorosty Eucheuma
FDA wymienia m.in. nazwy: carrageenan, carrageenin, Chondrus extract, Irish moss extract, carragheen gum oraz Irish moss gelose.
W polskich produktach najczęściej zobaczysz po prostu: karagen, E407 albo substancja zagęszczająca: karagen.
Czy karagen jest „zły” dla każdego?
Nie można powiedzieć, że karagen jest jednoznacznie szkodliwy dla każdego człowieka. Gdyby tak było, prawdopodobnie nie byłby dopuszczony do stosowania w żywności. Problem dotyczy raczej tego, że u osób z wrażliwymi jelitami, chorobami zapalnymi jelit lub zaburzoną barierą jelitową może być składnikiem, który niepotrzebnie dokłada obciążenie.
To trochę jak z ostrymi przyprawami, alkoholem czy dużą ilością tłuszczu. Nie każdy zareaguje źle, ale u osób z aktywną chorobą jelit ryzyko nietolerancji jest większe.
Czy warto eliminować karagen przy Crohnie i WZJG?
Moim zdaniem przy chorobie Crohna i WZJG warto przynajmniej zrobić próbę eliminacji karagenu, szczególnie jeśli:
masz częste biegunki, bóle brzucha lub wzdęcia,
jesteś w trakcie zaostrzenia,
masz problem z tolerancją produktów gotowych,
pijesz dużo napojów roślinnych lub proteinowych,
często jesz produkty „fit”, „light”, wegańskie zamienniki lub żywność wysokoprzetworzoną.
Najprostszy test to odstawienie produktów z E407 i E407a na 3–4 tygodnie i obserwacja objawów. Nie zastępuje to leczenia ani konsultacji z lekarzem, ale może pomóc zauważyć, czy ten składnik ma u Ciebie znaczenie.
Jak unikać karagenu w praktyce?
Najlepiej wybierać produkty z krótkim składem. Przy napojach roślinnych warto szukać takich, które mają tylko wodę, zboże/orzechy/nasiona, ewentualnie sól i wapń. Przy wędlinach najlepiej wybierać produkty bez zagęstników i fosforanów. Przy deserach i jogurtach warto czytać skład, bo karagen często pojawia się właśnie tam, gdzie produkt ma mieć idealnie gładką, stabilną strukturę.
Warto też pamiętać, że produkt „naturalny”, „wegański”, „bez laktozy” albo „fit” nie oznacza automatycznie, że będzie dobry dla jelit. Czasem właśnie w takich produktach jest więcej stabilizatorów i zagęstników.
Podsumowanie
Karagen to popularny dodatek do żywności pochodzący z czerwonych wodorostów. Technologicznie jest bardzo wygodny, bo zagęszcza, stabilizuje i poprawia konsystencję produktów. Najczęściej występuje jako E407 lub E407a.
Choć jest dopuszczony do stosowania w żywności, badania komórkowe, zwierzęce i część badań klinicznych sugerują, że może wpływać na stan zapalny, barierę jelitową i przebieg chorób zapalnych jelit. Szczególnie ostrożne powinny być osoby z chorobą Crohna i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego.
Nie trzeba wpadać w panikę po jednym produkcie z karagenem. Ale jeśli jelita są wrażliwe, chore lub w trakcie regeneracji, karagen jest jednym z tych dodatków, które warto ograniczyć. Nie wnosi do diety wartości odżywczej, a u części osób może niepotrzebnie drażnić przewód pokarmowy.
Źródła i przykłady badań
- Bhattacharyya S. i wsp. – badanie randomizowane dotyczące diety bez karagenu u osób z WZJG w remisji. Wyniki sugerowały wcześniejszy nawrót choroby przy ekspozycji na karagen.
- Borthakur A. i wsp. – badanie na ludzkich komórkach nabłonka jelita grubego; karagen zwiększał aktywację szlaków zapalnych NF-κB i IL-8.
- Bhattacharyya S. i wsp. – badania nad udziałem receptora TLR4 i szlaku Bcl10/NF-κB w odpowiedzi zapalnej po ekspozycji na karagen.
- Borsani B. i wsp. – przegląd dotyczący roli karagenu w chorobach zapalnych jelit i reakcjach alergicznych.
- Komisarska P. i wsp. – przegląd z 2024 roku opisujący karagen jako potencjalny czynnik istotny w chorobach zapalnych jelit.
- EFSA – ponowna ocena bezpieczeństwa karagenu E407 i E407a jako dodatków do żywności.
- Laatikainen R. i wsp. – badanie pilotażowe z 2023 roku, w którym krótkotrwałe stosowanie karagenu spożywczego u osób z WZJG w remisji nie wykazało jednoznacznego działania prozapalnego.