Karagen E407 – czym jest, czym różni się od poligeenanu i czy osoby z Crohnem oraz WZJG powinny na niego uważać?
Karagen, oznaczany na etykietach jako E407, jest popularnym dodatkiem do żywności. Stosuje się go jako substancję zagęszczającą, stabilizującą i żelującą. Ponieważ pochodzi z czerwonych alg morskich, jest składnikiem pochodzenia naturalnego, choć przed zastosowaniem w żywności poddaje się go oczyszczaniu i obróbce technologicznej.
Wokół karagenu powstało jednak wiele kontrowersji. Część z nich wynika z tego, że w publikacjach i internetowych artykułach karagen spożywczy bywa mylony ze zdegradowanym karagenem, nazywanym poligeenanem. Są to substancje spokrewnione, ale nie są tym samym i nie powinno się przypisywać im automatycznie identycznego działania.
Dla większości zdrowych osób okazjonalne spożywanie produktów z E407 prawdopodobnie nie stanowi istotnego zagrożenia. Większą ostrożność mogą jednak zachować osoby z chorobą Crohna, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, zespołem jelita drażliwego lub dużą nadwrażliwością przewodu pokarmowego. Nie dlatego, że udowodniono, iż E407 wywołuje te choroby, ale dlatego, że dane dotyczące jego wpływu na chore jelita nie są całkowicie jednoznaczne.
Czym jest karagen spożywczy?
Karagen jest grupą polisacharydów pozyskiwanych z czerwonych alg morskich. W przemyśle spożywczym wykorzystuje się go ze względu na zdolność wiązania wody, zagęszczania i stabilizowania produktów.
Dzięki niemu napoje roślinne mniej się rozwarstwiają, desery zachowują jednolitą strukturę, a produkty o obniżonej zawartości tłuszczu mogą mieć bardziej kremową konsystencję.
W Unii Europejskiej na etykietach można spotkać przede wszystkim:
- E407 – karagen,
- E407a – przetworzone wodorosty Eucheuma.
E407a zawiera karagen naturalnie obecny w częściowo przetworzonych wodorostach. Nie należy go mylić z poligeenanem.
Karagen spożywczy jest dopuszczony do stosowania w żywności w Unii Europejskiej i Stanach Zjednoczonych. Sam fakt dopuszczenia nie oznacza jednak, że każdy będzie tolerował go równie dobrze, podobnie jak dzieje się to w przypadku wielu innych składników żywności.
Czy karagen jest naturalny?
Karagen pochodzi z czerwonych alg, dlatego można uznać go za dodatek pochodzenia naturalnego. Nie jest jednak po prostu wysuszonym i zmielonym wodorostem.
W procesie produkcji algi są myte, oczyszczane i poddawane ekstrakcji w wodzie lub roztworze zasadowym. Następnie karagen jest oddzielany, suszony i rozdrabniany do postaci proszku lub granulatu.
Określenie „naturalny” opisuje więc jego pochodzenie, ale nie oznacza, że składnik nie przeszedł obróbki technologicznej ani że będzie obojętny dla każdej osoby.
Karagen spożywczy i poligeenan – najważniejsza różnica
To najważniejsza część całego tematu.
Karagen spożywczy E407
Karagen przeznaczony do stosowania w żywności składa się głównie z dużych cząsteczek polisacharydów. Jest określany jako karagen o wysokiej masie cząsteczkowej.
Jest dopuszczony jako dodatek do żywności i stosowany przede wszystkim jako zagęstnik, stabilizator oraz substancja poprawiająca konsystencję.
Poligeenan
Poligeenan, dawniej nazywany zdegradowanym karagenem, powstaje w wyniku silnego, kontrolowanego rozkładu karagenu w wysokiej temperaturze i bardzo kwaśnym środowisku. Ma znacznie mniejszą masę cząsteczkową niż karagen spożywczy.
Poligeenan:
- nie jest dopuszczony jako dodatek do żywności,
- nie powinien znajdować się na etykiecie jako E407,
- był wykorzystywany w części badań eksperymentalnych do wywoływania zapalenia i uszkodzeń przewodu pokarmowego u zwierząt.
Wyników badań przeprowadzonych z użyciem poligeenanu nie można automatycznie odnosić do karagenu spożywczego E407.
To właśnie pomieszanie tych dwóch substancji jest źródłem wielu bardzo alarmujących informacji pojawiających się w internecie.
Czy karagen spożywczy może zmienić się w poligeenan w żołądku?
Czasami można spotkać się ze stwierdzeniem, że karagen spożywczy zostaje przekształcony w poligeenan pod wpływem kwasu żołądkowego.
Nie ma jednak mocnych dowodów na to, że w normalnych warunkach trawienia dochodzi w organizmie człowieka do tak rozległego rozpadu, jaki jest potrzebny do przemysłowego lub laboratoryjnego otrzymania poligeenanu. Produkcja poligeenanu wymaga znacznie bardziej agresywnych warunków niż te panujące w żołądku.
Możliwy jest pewien stopień rozpadu większych cząsteczek, ale nie oznacza to, że spożyty E407 automatycznie zamienia się w poligeenan.
Skąd biorą się obawy dotyczące karagenu?
Obawy związane z E407 pochodzą z kilku różnych rodzajów badań. Trzeba jednak zawsze sprawdzać, jakiej substancji użyto i w jakich warunkach prowadzono eksperyment.
Część badań dotyczyła:
- poligeenanu, a nie karagenu spożywczego,
- bardzo dużych dawek,
- bezpośredniego kontaktu substancji z hodowlą komórek,
- eksperymentów na zwierzętach,
- szczególnych form karagenu, które nie muszą odpowiadać zwykłemu dodatkowi obecnemu w żywności.
W niektórych badaniach laboratoryjnych karagen spożywczy wpływał na szlaki związane z reakcją zapalną, między innymi NF-κB i interleukinę 8. Badania na komórkach pomagają zrozumieć możliwe mechanizmy, ale nie pozwalają samodzielnie stwierdzić, że taka sama reakcja wystąpi u człowieka po zjedzeniu produktu zawierającego E407.
Badano również możliwy wpływ karagenu na barierę jelitową oraz mikrobiotę. Wyniki nie są jednak na tyle spójne, aby uznać, że normalne spożycie E407 powoduje stan zapalny jelit u ludzi.
Karagen a choroba Crohna i WZJG
W chorobie Crohna i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego błona śluzowa jelit może być uszkodzona, układ odpornościowy nadmiernie pobudzony, a skład mikrobioty zmieniony. Z tego powodu osoby z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit mogą reagować na niektóre dodatki inaczej niż zdrowa populacja.
Nie oznacza to jednak, że udowodniono, iż karagen spożywczy wywołuje chorobę Crohna albo WZJG.
Najczęściej przywoływane badanie kliniczne dotyczyło niewielkiej grupy osób z WZJG pozostających w remisji. Wszyscy uczestnicy stosowali dietę bez karagenu. Część otrzymywała kapsułki zawierające karagen, a część placebo.
W grupie otrzymującej karagen zaobserwowano więcej nawrotów i wcześniejszy nawrót choroby. Wyniki były interesujące, ale badanie objęło bardzo małą liczbę uczestników, dlatego nie pozwala na wyciągnięcie ostatecznych wniosków dla wszystkich pacjentów z WZJG.
Późniejsze analizy diet stosowanych w nieswoistych chorobach zapalnych jelit nie potwierdziły jednoznacznie, że dieta bez karagenu skutecznie podtrzymuje remisję. Wynika to przede wszystkim z małej liczby badań i uczestników, a nie z dowodu, że karagen jest całkowicie obojętny.
Oznacza to, że istnieje sygnał wymagający dalszych badań, ale obecnie nie można powiedzieć, że E407 zawsze nasila chorobę Crohna lub WZJG.
Czy karagen E407 jest uznawany za bezpieczny?
Karagen spożywczy jest dopuszczony jako dodatek do żywności. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności rozpatruje go oddzielnie od poligeenanu.
W ponownej ocenie bezpieczeństwa EFSA nie stwierdziła dowodów wskazujących na genotoksyczne lub rakotwórcze działanie karagenu spożywczego w warunkach jego stosowania jako dodatku do żywności.
EFSA zwróciła jednak uwagę na niepewności dotyczące między innymi składu i masy cząsteczkowej dostępnych preparatów, możliwej obecności niewielkich frakcji o małej masie cząsteczkowej oraz ograniczonej liczby odpowiednich badań długoterminowych. Z tego względu część oceny miała charakter tymczasowy i wskazano potrzebę uzyskania dodatkowych danych.
Nie jest to równoznaczne ze stwierdzeniem, że E407 jest niebezpieczny. Oznacza raczej, że w niektórych obszarach baza dowodów nie była idealna.
Dlaczego osoby z chorobami jelit mogą mimo wszystko ograniczać E407?
Karagen nie jest niezbędnym składnikiem odżywczym. Nie dostarcza witamin, minerałów ani białka. Jego rola jest przede wszystkim technologiczna.
Jeżeli osoba z chorobą Crohna lub WZJG zauważa, że produkty zawierające E407 nasilają biegunkę, wzdęcia, ból brzucha albo parcie na stolec, rozsądne może być ich ograniczenie.
Należy jednak pamiętać, że produkt z karagenem może jednocześnie zawierać:
- dużo tłuszczu,
- laktozę,
- alkohol cukrowy,
- inne zagęstniki i emulgatory,
- aromaty,
- dużą ilość cukru,
- białka lub składniki, których dana osoba nie toleruje.
Samo pogorszenie samopoczucia po konkretnym produkcie nie dowodzi więc, że przyczyną był właśnie karagen.
Gdzie najczęściej występuje karagen?
Karagen można spotkać przede wszystkim w produktach, które mają pozostać gładkie, kremowe i stabilne przez dłuższy czas.
Najczęstsze źródła E407 to:
- napoje roślinne,
- śmietanki roślinne,
- jogurty i desery mleczne,
- puddingi i lody,
- mleka smakowe i napoje kakaowe,
- gotowe sosy i dressingi,
- produkty light i niskotłuszczowe,
- wędliny, parówki i konserwy mięsne,
- roślinne zamienniki serów oraz mięsa,
- gotowe napoje proteinowe,
- niektóre preparaty odżywcze i produkty specjalnego przeznaczenia medycznego.
Obecność karagenu zależy od receptury konkretnego producenta. Dwa podobne produkty mogą mieć zupełnie inny skład.
Pod jakimi nazwami występuje na etykietach?
Na etykiecie karagen spożywczy może pojawić się jako:
- karagen,
- E407,
- E 407,
- carrageenan,
- substancja zagęszczająca: karagen,
- stabilizator: karagen.
Przetworzone wodorosty Eucheuma mogą zostać oznaczone jako:
- E407a,
- E 407a,
- processed Eucheuma seaweed,
- przetworzone wodorosty Eucheuma.
Poligeenan nie jest dodatkiem spożywczym i nie powinien być deklarowany na etykiecie jako E407.
Czy karagen jest szkodliwy dla każdego?
Nie ma podstaw, aby stwierdzić, że karagen spożywczy jest szkodliwy dla każdej osoby.
Dla większości ludzi okazjonalne spożycie produktów z E407 prawdopodobnie nie jest dużym problemem. Nie trzeba wyrzucać produktu ani obawiać się zatrucia po jednorazowym zjedzeniu żywności zawierającej karagen.
Inaczej może wyglądać sytuacja u osoby:
- w trakcie aktywnego zaostrzenia choroby jelit,
- z bardzo wrażliwym przewodem pokarmowym,
- mającej częste biegunki lub bóle brzucha,
- spożywającej codziennie wiele wysoko przetworzonych produktów zawierających różne dodatki.
W takich przypadkach wybieranie prostszych produktów z krótszym składem może być rozsądnym elementem diety, niezależnie od tego, czy głównym problemem jest karagen, czy cała kompozycja produktu.
Czy warto wyeliminować karagen przy Crohnie lub WZJG?
Nie istnieje ogólne zalecenie, zgodnie z którym każda osoba z chorobą Crohna albo WZJG musi całkowicie i na stałe wyeliminować E407.
Można jednak rozważyć czasowe ograniczenie produktów z karagenem, szczególnie gdy:
- występuje zaostrzenie,
- dokuczają częste biegunki, bóle brzucha lub wzdęcia,
- duża część diety składa się z produktów wysoko przetworzonych,
- objawy powtarzają się po napojach roślinnych, deserach, odżywkach lub gotowych sosach zawierających E407.
Najlepiej zmienić tylko jeden element diety i przez kilka tygodni obserwować objawy. Jednoczesne odstawienie kilkunastu składników utrudnia ustalenie, co rzeczywiście miało znaczenie.
Eliminacja E407 nie zastępuje leczenia, badań kontrolnych ani konsultacji z gastroenterologiem lub dietetykiem klinicznym.
Jak ograniczać karagen w praktyce?
Nie trzeba kupować produktów oznaczonych jako specjalistyczne lub „detoksykujące”. Wystarczy porównywać składy.
W przypadku napojów roślinnych można wybierać produkty zawierające głównie wodę, zboże, orzechy lub nasiona, ewentualnie sól, wapń i witaminy.
Przy deserach, jogurtach, śmietankach oraz wędlinach warto porównywać kilka marek. Często można znaleźć podobny produkt bez E407.
Określenia „naturalny”, „wegański”, „fit”, „light” albo „bez laktozy” nie oznaczają automatycznie krótkiego składu. W takich produktach również mogą występować stabilizatory, emulgatory i zagęstniki.
Podsumowanie
Karagen E407 jest dodatkiem pochodzenia naturalnego, pozyskiwanym z czerwonych alg i używanym do zagęszczania oraz stabilizowania żywności.
Nie należy go utożsamiać z poligeenanem. Poligeenan jest zdegradowaną, niskocząsteczkową formą karagenu, niedopuszczoną jako dodatek do żywności. Część alarmujących wyników badań przypisywanych w internecie karagenowi dotyczyła właśnie poligeenanu albo eksperymentów, których nie można bezpośrednio przełożyć na normalne spożywanie E407.
Jednocześnie badania dotyczące karagenu spożywczego i chorób zapalnych jelit nie są całkowicie jednoznaczne. Niewielkie badanie u osób z WZJG dostarczyło sygnału, że karagen może u części pacjentów wpływać na ryzyko nawrotu, ale liczba uczestników była zbyt mała, aby uznać to za rozstrzygający dowód.
Nie trzeba więc wpadać w panikę po zjedzeniu produktu zawierającego E407. Osoby z chorobą Crohna, WZJG lub bardzo wrażliwymi jelitami mogą jednak ograniczać częste spożywanie karagenu i obserwować własną tolerancję, zwłaszcza podczas zaostrzenia.
Najuczciwszy wniosek brzmi: karagen spożywczy nie jest tym samym co poligeenan i nie udowodniono, że jest szkodliwy dla każdego, ale w przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit rozsądna ostrożność i indywidualna obserwacja mogą być uzasadnione.
Źródła i przykłady badań
FDA – przepisy dotyczące stosowania karagenu jako dodatku do żywności.
EFSA Panel on Food Additives and Nutrient Sources added to Food – ponowna ocena bezpieczeństwa karagenu E407 i przetworzonych wodorostów Eucheuma E407a.
Bhattacharyya S. i wsp. – randomizowane badanie dotyczące diety bez karagenu u osób z WZJG w remisji.
Limketkai B.N. i wsp. – przegląd interwencji dietetycznych stosowanych do wywoływania i podtrzymywania remisji w nieswoistych chorobach zapalnych jelit.
Herrador-López M. i wsp. – przegląd systematyczny i metaanaliza diet stosowanych w podtrzymywaniu remisji WZJG.
Borthakur A. i wsp. – badania laboratoryjne dotyczące wpływu karagenu na szlaki NF-κB oraz IL-8 w komórkach nabłonka jelitowego.